Centrum Pomocy Prawnej im. Haliny Nieć » Deklaracja Kiszyniowska, czyli smutny dzień dla praw człowieka

Po kilkumiesięcznym procesie negocjacyjnym, zainicjowanym między innymi przez władze RP, w dniu 15 maja 2026 roku zawarta została tzw. Deklaracja Kiszyniowska. Obawy co do szczytu w Kiszyniowie były wyrażane przez doktrynę prawa co najmniej od grudnia 2025 r.

Deklarację poparło wszystkie 46 państw członkowskich Rady Europy. W dokumencie, pomimo podkreślenia znaczenia systemu ochrony praw człowieka stworzonego przez Europejską Konwencję Praw Człowieka, uściślonej i wzmocnionej poprzez wykładnię Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, twórcy zawarli swoją interpretację postanowień Konwencji, znacząco ograniczającą rozumienie praw człowieka według orzecznictwa Trybunału.

Po wymienieniu istotnych dla państw zasad interpretacyjnych (takich jak np.: zakaz dyskryminacji w art. 2 i zasada swobody uznania państw w art. 5 Deklaracji), państwa przystąpiły do wymienienia swojej wykładni artykułu 3 i 8 Konwencji w odniesieniu do problematyki migracyjnej. Część komentatorów określiła formułę Deklaracji Kiszyniowskiej jako “listę zakupów” państw, które zamieściły w niej swoje stanowiska wobec ugruntowanego orzecznictwa Trybunału, jakiego zmiany oczekują. Przykładowo:

w ustępach 20-23 Deklaracji państwa sprzeciwiają się takiej interpretacji art. 3 Konwencji, który zabrania ekstradycji przestępcy państwa, w którym zagrożona byłaby aktem tortur, nieludzkiego bądź poniżającego traktowania - czyli wykładni z wyroków Soering przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, nr skargi 14038/88, Chahal przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, nr skargi 22414/93;
w ustępie 25 państwa krytykują możliwość wstrzymania powrotu cudzoziemca w oparciu o jego kwestie zdrowotne, czyli krytykują orzecznictwo po wyroku w sprawie Paposhvili przeciwko Belgii, 41738/10;
w ustępach 31-33 państwa oczekują swobody w ocenie powagi czynu zabronionego, który warunkowałby możliwość deportacji cudzoziemca pomimo posiadania przez niego życia rodzinnego w Europie, czyli krytykują orzecznictwo ETPCz od czasu wyroku w sprawie Boutlif przeciwko Szwajcarii, nr skargi 41738/10;

Ponadto, w kilku aspektach Państwa wyraźnie wyraziły swoje oczekiwanie wobec przyszłych wyroków w sprawach dotyczących dopuszczalnych działań w odpowiedzi na instrumentalizację migracji (tj. w sprawie R.A. przeciwko Polsce, nr skargi 42120/21) oraz w sprawach dotyczących legalności tzw. “return hubów”.

Centrum Pomocy Prawnej im. Haliny Nieć w Krakowie w pełni aprobuje wszelkie działania państw, które prowadzą do dostosowania systemu ochrony praw człowieka do wyzwań XXI w. Kwestie dotyczące, między innymi, handlu ludźmi, problematyki sztucznej inteligencji, zarządzania migracjami, zmian klimatu i ich skutków, wymagają wszechstronnych i wieloaspektowych przedsięwzięć podejmowanych przez wspólnotę międzynarodową, oraz poszczególne państwa samodzielnie. Jednocześnie nie jest możliwe, aby powyższe kwestie były rozstrzygane wyłącznie na poziomie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, stąd też zasadne jest podkreślanie przez twórców Deklaracji zasad pierwszeństwa implementacji Konwencji przez organy krajowe oraz zasady subsydiarności.

CPPHN wyraża ubolewanie nad działaniami państw europejskich mającymi na celu ograniczenie praw człowieka. Mimo zapewnień twórców Deklaracji Kiszyniowskiej o przywiązaniu do wartości i norm Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, postanowienia Deklaracji podkopują budowany od 1950 roku porządek prawny, który ukształtował współczesne społeczeństwa europejskie. Co więcej, poprzez publikację tejże Deklaracji jej twórcy wpływają również na niezależność Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, oraz na niezawisłość jego sędziów.

CPPHN podkreśla, iż Deklaracja Kiszyniowska nie jest wiążąca w rozumieniu prawa międzynarodowego, ani w rozumieniu Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Jedyną drogą prawną dla państw-stron Konwencji, by ją w sposób wiążący zmodyfikować po jej wejściu w życie, jest uchwalenie oraz uniwersalna ratyfikacja odpowiedniego protokołu do Konwencji. Nie jest to zadanie niemożliwe, po 1950 uchwalono szereg protokołów do Konwencji, choć takie przedsięwzięcie wymaga większego wysiłku po stronie państw, jak pokazuje przypadek Protokołu nr 15. Zarówno Trybunał, jak i krajowe sądy, oraz organy administracji nie mają obowiązku się stosować do postanowień Deklaracji Kiszyniowskiej. Wśród prawników międzynarodowych istnieje uzasadniony pogląd stanowiący, iż modyfikacje zobowiązań prawnoczłowieczych nie mogą mieć charakteru degresywnego - czyli nie mogą ograniczać wcześniej przyznanych przywilejów i wolności. Co więcej, w przypadku gdy postanowienia Deklaracji wprost sprzeciwiają się normom o charakterze absolutnym i peremptoryjnym (jak w przypadku wyżej wskazanych ustępów 20-23), organy mają obowiązek odmówić zastosowania sprzecznych norm Deklaracji.

Dla działań podejmowanych przez CPPHN, Europejski Trybunał Praw Człowieka stanowi fundamentalną instytucję ochrony praw migrantów. Prawnicy Centrum w swojej działalności przed organami administracji i sądami regularnie odwołują się do orzecznictwa Trybunału. W sytuacjach krytycznych, bezpośrednio składają skargi do Trybunału, skarżąc w szczególności arbitralną detencję cudzoziemców, lub też niezgodne z zakazem tortur, nieludzkiego, poniżającego traktowania decyzje o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu, oraz wnioski o przyznanie środków ochrony tymczasowej, tzw. interim measures. Jedna z takich spraw, dotycząca detencji dzieci cudzoziemskich, została rozstrzygnięta na korzyść beneficjentki Centrum w 2025 r. 10 kwietnia bieżącego roku ETPCz przyznał środki ochrony tymczasowej innemu beneficjentowi Centrum, obywatelowi Afganistanu, który mimo tego został jednak deportowany do kraju pochodzenia.

Ograniczenie działalności orzeczniczej Trybunału wpłynie bezpośrednio na życie oraz zdrowie dziesiątek i setek cudzoziemców, osób poszukujących azylu, którzy zgłaszają się do Centrum po wsparcie. Powyższe nie oznacza, że osoby te niezwłocznie znikną z terytorium Europy, gdyż konflikty, kryzysy humanitarne, oraz prześladowania, jakie leżały u podstaw ich migracji, nie wygasną po zmianie linii orzeczniczej Trybunału. Zamiast tego, nasi beneficjenci znajdą się w jeszcze głębszej sytuacji wykluczenia, bez odpowiedniej ochrony prawnej. W perspektywie długoterminowej, takie działania mogą zaś wpłynąć wprost na ochronę praw człowieka Europejczyków i Polaków. Centrum Pomocy Prawnej im. Haliny Nieć w Krakowie, w poczuciu odpowiedzialności za Rzeczpospolitą Polską, rozumianą jako dobro wspólne wszystkich obywateli, wnosi o uwagę, wrażliwość oraz roztropność w ocenie powyższych kwestii.

Szymon Kucharski